Natuur in Tonden

Tonden heeft veel natuur. Zo zijn er Natura2000 gebieden rond Voorstonden, Sterrebos en de Empese en Tondense Heide. Het gebied wordt gevormd en omgeven door landgoederen (Huize Empe en Landgoed Voorstonden) en kwalificeert als een oeverwallandschap. In de dorpskwaliteitsgidsen opgesteld door de gemeente Brummen en Stichting Gelders Genootschap is hierover het volgende opgenomen.

Oeverwal

Langs de IJssel ligt de Oeverwal: een zone met lage, droge zandheuvels gevormd door wind en rivierafzettingen. Deze heuvels waren net hoog genoeg voor vroege bewoning en akkerbouw. Hier ontstonden dorpen als Brummen, Rhienderen, Oeken en Empe. Het landschap is halfopen en afwisselend, met een losse structuur van erven, akkers en slingerende wegen. Het herinnert aan een tijd waarin boeren op de hogere zandkoppen leefden, omringd door moerassen.

Buurtschappen Oeverwal

In het oeverwalgebied liggen de buurtschappen ‘Tonden’ en ‘Voorstonden’. Tonden bevindt zich aan en rond de Tondensestraat en de Hoevesteeg. Voorstonden ligt aan en rond de Windheuvelstraat, Buurtweg en Stoeveweg. Beide buurtschappen vormen een herkenbaar onderdeel van het oeverwallandschap. Ontwikkelingen in deze gebieden dienen aan te sluiten bij de gebiedskwaliteiten van de oeverwal: met zorg voor landschappelijke inpassing, behoud van groene structuren en aandacht voor cultuurhistorische waarden. Nieuwe plannen dienen hierop afgestemd te worden.

Kijk voor meer informatie op www.brummen.nl/dkg

Groene opgave

Groen-blauwe dooradering (GBDA) is een netwerk van groene (zoals hagen, bomenrijen en bosjes) en blauwe (zoals beken, sloten, poelen en natte oevers) landschapselementen. Deze elementen versterken de biodiversiteit door soorten terug te laten keren zuiveren het water op natuurlijke wijze, slaan CO₂ op in planten en bodem helpen droogte én wateroverlast te voorkomen maken het landschap aantrekkelijk en herkenbaar. Dit project van de gemeente Brummen onderschrijven wij van harte.

Natura2000

Grote delen van Tonden zijn aangemerkt als Natura2000-gebieden. Dit gebied valt planologisch onder ‘Landgoederen Brummen’. Gronden van en naast Landgoed Voorstonden en het gebied rond het Sterrebos zijn Tondense Natura2000-gebieden.

Natura 2000 is een Europees netwerk van beschermde natuurgebieden. In deze Natura 2000-gebieden worden bepaalde dieren, planten en hun natuurlijke leefomgeving beschermd om de biodiversiteit (soortenrijkdom) te behouden. De biodiversiteit staat in Europa al jaren onder druk. Duurzame bescherming van flora en fauna is hard nodig. Planten en dieren trekken zich weinig aan van landsgrenzen en het is daarom belangrijk om natuurbescherming in Europees verband aan te pakken. Zo voorkomen we dat de natuur in Europa en in Nederland steeds meer van hetzelfde wordt. In 1979 is de Vogelrichtlijn opgesteld en in 1992 de Habitatrichtlijn. Deze richtlijnen bestaan uit twee delen: soortenbescherming en gebiedsbescherming. Alle EU-lidstaten wijzen beschermde gebieden aan voor specifieke (leefgebieden van) (vogel-)soorten. De onder beide richtlijnen aangewezen beschermde gebieden vormen het Natura 2000-netwerk.

Om het belang van Natura2000 te onderstrepen heeft Provincie Gelderland een zone van 250 meter rond de Natura2000 aangemerkt als stikstof-emissiearme zone. Er zijn plannen om deze zonering eind 2025, begin 2026 uit te breiden naar 500 meter.

Landgoederen Brummen bestaat uit de deelgebieden Leusveld, Landgoed Voorstonden en de Empese en Tondense Heide. Deze terreinen op de overgang van de Veluwe naar het IJsseldal danken hun bijzondere ecologische kwaliteit aan kwel- en bronwater. In het verleden is hier op uitgebreide schaal blauwgrasland aanwezig geweest. Hoewel de grondwaterinvloed sterk is verminderd, heeft de bijzondere geohydrologische gesteldheid, in combinatie met het gevoerde beheer, ervoor gezorgd dat schraalland- en veenrestanten nog steeds een refugium vormen voor elders verdwenen planten en dieren. Deze kunnen bij de geplande regionale herstelmaatregelen een uitbreiding van hun geschikte leefgebied tegemoet zien. Eén van de belangrijke soorten hier is de kamsalamander, die op de hele reeks van landgoederen in de flanken van het IJsseldal een geschikt leefgebied vindt.

Kijk voor meer informatie: https://www.natura2000.nl/gebieden/gelderland/landgoederen-brummen

Gelders Natuurnetwerk

Wie Landgoederen Brummen zegt, zegt ook:

• Gelders Natuur Netwerk, GNN (voormalig Ecologische Hoofdstructuur)
• (Ecologische) Verbindingszones
• Natura 2000-gebied (deels) en dus Europees netwerk van natuurgebieden
• Masterplan realisatie populaties kamsalamander, knoflookpad, ringslang en meer (NM 2023)

Doelstelling van Landgoederen Brummen  is het voorkomen van aantasting  van de kernkwaliteiten van het gebied zoals onder anderen:

• Vermindering van de uitwisselingsmogelijkheden in verbindingszones en leefgebied voorkomen
• Voorkomen van de aantasting van de abiotische (levenloze) kwaliteiten zoals: stilte, donkerte, openheid en rust
• Soortenrijkdom duurzaam in stand houden en verbeteren
• Verbetering van verbinding van populaties onderling en met populaties in leefgebieden buiten het Natura 2000-gebied voor bijvoorbeeld de kamsalamander

Beperkende maatregelen in en rondom Natura 2000-gebieden:

• Hiertoe is een beheerplan vastgesteld dat omschrijft hoe de natuur het best beschermd kan worden, hoe deze verder te ontwikkelen en het geeft een kader voor vergunningsverlening en handhaving in relatie tot de activiteiten die in en rond het gebied plaatsvinden.
• Dat kan beperkingen opleveren wanneer er sprake is van uitstoot van stoffen waarvoor de natuur kwetsbaar is of wanneer bedrijven of activiteiten op een andere manier  een ernstig verstorend effect hebben op de natuur. Uitgangspunt is dat bestaande activiteiten kunnen blijven bestaan.  In sommige gevallen zoals bij toenemende recreatiedruk kan het noodzakelijk zijn delen van het gebied minder of geheel niet toegankelijk te maken.
• Nieuwe activiteiten of wijzigen van bestaand gebruik  moet altijd worden getoetst en hiervoor is het aanvragen van een vergunning verplicht. Dit geld eveneens voor verstoring in de vorm van licht en of geluid of anderszins.
• Ook voor mobiliteit geldt dat voor nieuwe ontwikkelingen die meer stikstof depositie veroorzaken zoals uitbreiding parkeerplaatsen, vergroting wegcapaciteit of organisatie van verkeer aantrekkende activiteiten er een vergunningsaanvraag verplichting geldt.
• Voor recreatie en toerisme geldt dat in veel Natura-2000 gebieden de grens lijkt te zijn bereikt. Waar recreatie leidt tot het verdwijnen van diersoorten en het verarmen van de habitattypen is de grens overschreden en moet de inrichting worden aangepast.
• Het tevens de verantwoordelijkheid is van de recreatiesector die natuur gebruikt als selling point voor verblijfsrecreatie dat de recreant een goede voorlichting krijgt.
• Is er sprake van negatief of schadelijk effect bij een nieuw initiatief en dus een vergunningsplicht dan dient de initiatiefnemer de effecten op de natuur in beeld te brengen.

De Landgoederenzone (Hiemberg, Voorstonden, Leusveld, Sterrebos, Empese- en Tondense Heide) kenmerkt zich door een enorme bestaande en toenemende biodiversiteit (meer dan 125 vogelsoorten, 25 soorten zoogdieren, 3 soorten reptielen en 8 soorten amfibieën en nog veel meer bloemen, planten en insecten).

Oorspronkelijk komt  de naam Landgoederenzone voort uit het netwerk van Landgoederen en Buitenplaatsen, tegenwoordig deels beheerd door de organisaties zoals Natuurmonumenten en Gelders Landschap en in mindere mate door Staatsbosbeheer.

Echter de rol, functie en bijdrage van de particulier is zeker zo belangrijk. Zoomen we in op de afzonderlijke woonerven of dat nu 500 m² of een paar hectare is, dan valt het volgende op:

• Veel bloemen in de tuin (goed voor de broodnodige bijen, vaak ook bijenkasten)
• Veel vogelhuisjes en winter voedering
• Struiken, bosgages, heggen, wild akkertjes, takkenhoopjes (tegenwoordig insectenhotel geheten), vijvers, poeltjes en nog veel meer
• Veel fruitbomen op de woonerven die met hun vroege bloemen de bijen op gang helpen in het voorjaar en met hun fruit tot ver in de winter vogels en zoogdieren bedienen.

De bewoners van het buitengebied leveren een belangrijke bijdrage aan de instandhouding en verbetering van de habitat in het buitengebied en er is een zekere mate van symbiose tussen de vaste bewonder en de fauna.

De abiotische kernkwaliteiten zoals stilte, donkerte, openheid en rust worden niet aangetast  door de aanwezigheid van de vaste bewoners van het buitengebied. 

De echte vijanden van het buitengebied zijn naast de aantasting van stilte, donkerte en rust enerzijds het toenemende gemotoriseerde verkeer dat met vaak te hoge densiteit en snelheid door het gebied raast. Het aantal dierlijke verkeersslachtoffers in het buitengebied is groot en wordt niet zelden veroorzaakt door verstoring in de rustgebieden.

Langzame reptielen en amfibieën, alle jong dieren, dassen, hazen en jagende uilen, verstoorde reeën (en herten) uit hun rustgebied; alle zijn regelmatige slachtoffers van het te veel en te hard rijdende gemotoriseerde verkeer. Druk bereden wegen zijn de slachthuizen van de Landgoederenzone Brummen en voor veel kruipende dieren onneembare hindernissen waardoor ze uitwisseling sterk beperken of zelfs verhinderen.

Het beleid van lokaal en regionaal bestuur moet erop gericht zijn het gebied zo autoluw mogelijk te maken en te houden en tevens maatregelen te treffen om niet-gebiedseigen forensen en ‘sluipers’ te ontmoedigen. Onder anderen door  de maximum snelheid omlaag te brengen en daarop te handhaven. Verstoring in ‘rustgebieden’ tegen te gaan zodat dieren niet ‘op de vlucht de weg over rennen’ of hun herkauwen veelvuldig wordt onderbroken waardoor dieren verzwakken.

Voor meer informatie kijk op: https://www.gelderland.nl/themas/natuur/gelderse-natuurgebieden

Overige links

Gelders Landschap & Kasteelen: https://www.glk.nl

Vereniging Gelders Genootschap: https://geldersgenootschap.nl

Natuurmonumenten: https://www.natuurmonumenten.nl